Rody i Rodziny Mazowsza

Saga rodu Czartoryskich Zofii Wojtkowskiej

  • Piotr Szymon Łoś

  • 12.12.2020
  • 51 min 34 s

Krótki opis odcinka

Saga rodu Czartoryskich Dwa słowa: nowoczesność, ale przede wszystkim postępowość, są kluczem do historii rodu książąt Czartoryskich – uważa Zofia Wojtkowska, historyk i dziennikarka, autorka m.in. książek: Wiek ambasadora. Opowieść o życiu Edwarda Raczyńskiego (wyd. ISKRY, Warszawa 2017) i najnowszej: Saga rodu Czartoryskich (wyd. ISKRY, Warszawa 2020). Autorka tych publikacji była gościem „Rodów i rodzin Mazowsza”, poświęconych rodzinie Czartoryskich. Z większości dokumentów – ale nie ze wszystkich – wynika i tak historycy na ogół przyjmują, że gniazdem Czartoryskich był Czartorysk nad Styrem (w II RP pow. łucki, woj. wołyńskie, starożytna osada wołyńska), będący w rękach tej rodziny od 1442 do 1601 roku, kiedy to został sprzedany Pacom. Genealogicznie, dwie najważniejsze linie Czartoryskich zaś, piszą się z Klewania i Żukowa oraz z Korca. Gdyby nie królewski przywilej z Budy z 1442 roku, to tak jak w wielu rodzinach, pochodzenie Czartoryskich mogłoby zginąć w pomrokach dziejów. Dokument bowiem potwierdza to, co było dla członków tego rodu ważne, czyli pokrewieństwo z królem Władysławem Jagiełłą i jego zgoda na pieczętowanie się Pogonią Litewską, a co Zofia Wojtkowska tłumaczy w ten sposób, iż Czartoryscy w XV i XVI wieku mieli ponad przeciętną potrzebę udowadniania swojej dynastyczności. Czartoryscy mieliby więc wywodzić się od Giedymina (zm. 1341), wielkiego księcia litewskiego, założyciela dynastii Giedyminowiczów, którego dwaj wnukowie: Władysław Jagiełło, wielki książę litewski, król Polski i Konstanty Czartoryski (ok. 1350-przed 30.10.1390) mieliby być przyrodnimi braćmi, synami Olgierda. W wiekach XV-XVI Czartoryscy występują w dokumentach i są uczestnikami rozgrywek politycznych w Polsce, ale nie był to jeszcze szczyt ich historycznej pozycji. Drogowskaz Izabeli z Morsztynów Autorką największego znaczenia społeczno-politycznego Czartoryskich w czasach saskich była Izabela z Morsztynów (1671-1758), córka poety i dyplomaty, Jana Andrzeja, zamężna za Kazimierzem Czartoryskim (1674-1741). Jej polityka mariaży swoich dzieci, wnuków, a nawet prawnuków i chęć wyniesienia Czartoryskich na wyżyny w kraju, przy jednoczesnej woli przeprowadzenia koniecznych reform, stworzyła „Familię”, pierwsze w historii Polski ugrupowanie polityczne. Pisząc książkę o Czartoryskich, Zofia Wojtkowska zwróciła uwagę na to, iż to właśnie kobiety miały ogromną rolę w budowaniu pozycji tego rodu. Przy czym, ród ten interes własny (w znaczeniu klanowym) utożsamiał z interesem narodu i kraju. Mimo, iż panowanie Stanisława Augusta – wnuka Izabeli i Kazimierza Czartoryskich, skończyło się upadkiem Polski, to kolejne pokolenia Czartoryskich utrzymały ten sam model postępowania, stale powołując się na jego autorkę, czyli Izabelę z Morsztynów Czartoryską. W historiografii ona została zapomniana, ale nie w rodzinie – wyjaśniła w audycji Zofia Wojtkowska, autorka książki Saga rodu Czartoryskich. Linia korecka Czartoryskich wygasła. Współcześnie żyjący, pochodzący z linii na Klewaniu i Żukowie są potomkami Adama Kazimierza (1734-1823), generała wojsk ziem podolskich i Izabeli Elżbiety z Flemmingów (1745-1835), prawnuczki ww. Izabeli z Morsztynów. Do najwybitniejszych przedstawicieli rodziny spośród potomków Izabeli i Adama Kazimierza z Puław, zalicza się jednego z synów, Adama Jerzego Czartoryskiego (1770-1861), ministra spraw zagranicznych Rosji (1804–1806), wiceprezesa Rządu Tymczasowego Królestwa Polskiego (1815), prezesa Rządu Narodowego Królestwa Polskiego (1831), twórcę politycznego, niepodległościowego i kulturalnego centrum polskiej emigracji - Hotelu Lambert w Paryżu. I tu znów rola kobiety – sekunduje i przez sprzedaż rodzinnych dóbr w Radzyniu finansuje działalność emigracji, jego żona Anna z Sapiehów; kolejna postać zbyt słabo zapamiętana w historii. Ich dzieci: Władysław Czartoryski (1828-1894) i Izabela Działyńska, tworząc dwie rodzinne ordynacje w Sieniawie i Gołuchowie, zajmują się gromadzeniem dzieł sztuki i pamiątek przeszłości. Władysław jako kontynuator swej babki Izabeli z Puław, tworzy Muzeum Czartoryskich w Krakowie, zaś Izabela w wyniku porozumienia z Janem Działyńskim, swoim mężem, przejmuje i rozwija kolekcję w Gołuchowie. Ta druga kolekcja zresztą, która trafiła ostatecznie we władanie Adama Ludwika Czartoryskiego (1872-1937), syna Władysława, I ordynata sieniawskiego i II ordynata gołuchowskiego, została wzbogacona również o zbiory jego żony Marii Ludwiki z Krasińskich, o czym opowiadaliśmy w poprzedniej audycji [Maria Ludwika Czartoryska w opowieści Katarzyny Zamoyskiej].  

Opis odcinka

Saga rodu Czartoryskich

Dwa słowa: nowoczesność, ale przede wszystkim postępowość, są kluczem do historii rodu książąt Czartoryskich – uważa Zofia Wojtkowska, historyk i dziennikarka, autorka m.in. książek: Wiek ambasadora. Opowieść o życiu Edwarda Raczyńskiego (wyd. ISKRY, Warszawa 2017) i najnowszej: Saga rodu Czartoryskich (wyd. ISKRY, Warszawa 2020). Autorka tych publikacji była gościem „Rodów i rodzin Mazowsza”, poświęconych rodzinie Czartoryskich.

Z większości dokumentów – ale nie ze wszystkich – wynika i tak historycy na ogół przyjmują, że gniazdem Czartoryskich był Czartorysk nad Styrem (w II RP pow. łucki, woj. wołyńskie, starożytna osada wołyńska), będący w rękach tej rodziny od 1442 do 1601 roku, kiedy to został sprzedany Pacom.

Genealogicznie, dwie najważniejsze linie Czartoryskich zaś, piszą się z Klewania i Żukowa oraz z Korca.

Gdyby nie królewski przywilej z Budy z 1442 roku, to tak jak w wielu rodzinach, pochodzenie Czartoryskich mogłoby zginąć w pomrokach dziejów. Dokument bowiem potwierdza to, co było dla członków tego rodu ważne, czyli pokrewieństwo z królem Władysławem Jagiełłą i jego zgoda na pieczętowanie się Pogonią Litewską, a co Zofia Wojtkowska tłumaczy w ten sposób, iż Czartoryscy w XV i XVI wieku mieli ponad przeciętną potrzebę udowadniania swojej dynastyczności.

Czartoryscy mieliby więc wywodzić się od Giedymina (zm. 1341), wielkiego księcia litewskiego, założyciela dynastii Giedyminowiczów, którego dwaj wnukowie: Władysław Jagiełło, wielki książę litewski, król Polski i Konstanty Czartoryski (ok. 1350-przed 30.10.1390) mieliby być przyrodnimi braćmi, synami Olgierda. W wiekach XV-XVI Czartoryscy występują w dokumentach i są uczestnikami rozgrywek politycznych w Polsce, ale nie był to jeszcze szczyt ich historycznej pozycji.

Drogowskaz Izabeli z Morsztynów

Autorką największego znaczenia społeczno-politycznego Czartoryskich w czasach saskich była Izabela z Morsztynów (1671-1758), córka poety i dyplomaty, Jana Andrzeja, zamężna za Kazimierzem Czartoryskim (1674-1741).

Jej polityka mariaży swoich dzieci, wnuków, a nawet prawnuków i chęć wyniesienia Czartoryskich na wyżyny w kraju, przy jednoczesnej woli przeprowadzenia koniecznych reform, stworzyła „Familię”, pierwsze w historii Polski ugrupowanie polityczne. Pisząc książkę o Czartoryskich, Zofia Wojtkowska zwróciła uwagę na to, iż to właśnie kobiety miały ogromną rolę w budowaniu pozycji tego rodu. Przy czym, ród ten interes własny (w znaczeniu klanowym) utożsamiał z interesem narodu i kraju. Mimo, iż panowanie Stanisława Augusta – wnuka Izabeli i Kazimierza Czartoryskich, skończyło się upadkiem Polski, to kolejne pokolenia Czartoryskich utrzymały ten sam model postępowania, stale powołując się na jego autorkę, czyli Izabelę z Morsztynów Czartoryską. W historiografii ona została zapomniana, ale nie w rodzinie – wyjaśniła w audycji Zofia Wojtkowska, autorka książki Saga rodu Czartoryskich.

Linia korecka Czartoryskich wygasła. Współcześnie żyjący, pochodzący z linii na Klewaniu i Żukowie są potomkami Adama Kazimierza (1734-1823), generała wojsk ziem podolskich i Izabeli Elżbiety z Flemmingów (1745-1835), prawnuczki ww. Izabeli z Morsztynów.

Do najwybitniejszych przedstawicieli rodziny spośród potomków Izabeli i Adama Kazimierza z Puław, zalicza się jednego z synów, Adama Jerzego Czartoryskiego (1770-1861), ministra spraw zagranicznych Rosji (1804–1806), wiceprezesa Rządu Tymczasowego Królestwa Polskiego (1815), prezesa Rządu Narodowego Królestwa Polskiego (1831), twórcę politycznego, niepodległościowego i kulturalnego centrum polskiej emigracji - Hotelu Lambert w Paryżu. I tu znów rola kobiety – sekunduje i przez sprzedaż rodzinnych dóbr w Radzyniu finansuje działalność emigracji, jego żona Anna z Sapiehów; kolejna postać zbyt słabo zapamiętana w historii.

Ich dzieci: Władysław Czartoryski (1828-1894) i Izabela Działyńska, tworząc dwie rodzinne ordynacje w Sieniawie i Gołuchowie, zajmują się gromadzeniem dzieł sztuki i pamiątek przeszłości. Władysław jako kontynuator swej babki Izabeli z Puław, tworzy Muzeum Czartoryskich w Krakowie, zaś Izabela w wyniku porozumienia z Janem Działyńskim, swoim mężem, przejmuje i rozwija kolekcję w Gołuchowie.

Ta druga kolekcja zresztą, która trafiła ostatecznie we władanie Adama Ludwika Czartoryskiego (1872-1937), syna Władysława, I ordynata sieniawskiego i II ordynata gołuchowskiego, została wzbogacona również o zbiory jego żony Marii Ludwiki z Krasińskich, o czym opowiadaliśmy w poprzedniej audycji [Maria Ludwika Czartoryska w opowieści Katarzyny Zamoyskiej].

 

Kategorie:

OGÓLNY OPIS PODCASTU

Rody i Rodziny Mazowsza

Mamy w Polsce i na Mazowszu całą mozaikę rodzin. Są rody wielkie, możne i zasłużone, które przez wieki miały znaczenie polityczne, wsławiały się mecenatem kulturalnym i szeroką działalnością filantropijną. O wszystkich tych rodach staramy się mówić w tej audycji, najczęściej z udziałem ich członków lub z pomocą historyków.

Odcinki podcastu (487)

  • Hutten-Czapscy ze Stańkowa i z Przyłuk, przyczynek do dziejów rodu

    • 30.05.2024

    • 51 min 48 s

  • Koprowscy i Ciechomscy z Kolonii Gródek w Wołominie

    • 11.05.2024

    • 52 min 17 s

  • Grocholscy z Pietniczan i Poniatowa, cz. 2

    • 04.05.2024

    • 43 min 24 s

  • Grocholscy z Pietniczan i Poniatowa, cz. 1

    • 01.05.2024

    • 41 min 13 s

  • Rodzinne domy we wspomnieniach

    • 13.04.2024

    • 51 min 29 s

  • Deskurowie z Sancygniowa, cz. 2

    • 01.04.2024

    • 41 min 38 s

  • Deskurowie z Sancygniowa, cz. 1

    • 30.03.2024

    • 49 min 27 s

  • Śladami Zamoyskich po Mazowszu i Podlasiu

    • 23.03.2024

    • 50 min 26 s

  • Raczyńscy z Zawałowa

    • 09.03.2024

    • 47 min 07 s

  • Rzepeccy z Polichna i ze Lwowa

    • 02.03.2024

    • 51 min 30 s

1
2
3
...
47
48
49